Przeżył w samotności na pustkowiu około 90 lat. Dożył sędziwego wieku lat 113. W liturgii Kościoła wspominamy go 15 stycznia. Paweł z Teb, święty pustelnik, Patriarcha Zakonu Paulinów. Wiadomości o jego życiu czerpiemy prawie wyłącznie z dzieła „Żywot św. Pawła z Teb, mnicha ”, który napisał św. Hieronim
Ucieczka Pawła
Urodził się Święty w 228 r. w Egipcie, w Tebach, w zamożnej rodzinie chrześcijańskiej. Otrzymał staranne wykształcenie. Biegle władał greką i językiem egipskim. Rodziców utracił w wieku kilkunastu lat. Otrzymał po nich duży majątek, choć, jak duży nie wiemy. - Nie znamy wielu szczegółów z życia Pawła z Teb, wiemy tylko tyle, co przekazuje nam św. Hieronim - mówi historyk, paulin o. Grzegorz Prus.
Wprowadzone dekretem cesarza Decjusza krwawe prześladowania chrześcijan dotarły również do Teb. Święty Paweł miał wtedy około 20 lat. Chcąc uniknąć tortur i śmierci, uciekł na pustynię. Dowiedziawszy się, że chciwy szwagier, poganin, chce przejąć jego majątek, uciekł w głąb pustyni i zamieszkał w grocie skalnej.
- Najpierw udał się do wiejskiej posiadłości, a później, kiedy uznał, że to nie jest dla niego bezpieczne miejsce, powędrował na pustkowie. Ktoś powie, że uciekł, ale to była przecież rozsądna decyzja – mówi o. Prus. - Nie każdy był gotów na cierpienia. Prześladowania mogły być trudne do zniesienia. Nawet Pan Jezus uczył: - jeśli będą was prześladować w jednym mieście, uciekajcie do drugiego - więc możliwość schronienia się nie była dyshonorem dla chrześcijanina. Trzeba nam pamiętać, że w tamtych czasach, sam fakt bycia chrześcijaninem, był powodem do prześladowań. Zostawił więc Paweł wszystko co miał, zostawił rodzinne problemy i udał się na pustynię – przypomniał Paulin.
Pierwszy Pustelnik
Hieronim, nie podaje szczegółowych informacji, jego opowieść została spisana bardzo dawno temu, dokładnie kilkadziesiąt lat po śmierci Pawła z Teb. Nie jest ona biografią, czy szczegółową kroniką, taką, jaką współcześnie można przeczytać. To jest dzieło, które bardziej pokazuje wartości i piękno życia monastycznego, które się w tamtych czasach zaczęło. Jak podkreślił w rozmowie o. Prus, w tekście Hieronima jest wiele wątków o charakterze symbolicznym, które tworzą pewną szatę literacką. Nie można więc traktować wszystkich szczegółów, jako prawdziwych. - To co było pewne, to pustynia i Paweł. Choć są i tacy, którzy twierdzą, że i on jest postacią literacką, powstałą na potrzeby pewnej idei monastycznej, która wówczas się rozwijała. Twierdzą oni, że to Hieronim powołał kogoś takiego do istnienia i stworzył w ten sposób fikcję literacką – dzieło zręcznego biografa i pisarza. Trzeba uczciwe odnotować, że i takie opinie również się pojawiają - mówi o. Grzegorz Prus.
Kult św. Pawła
O istnieniu Pawła z Teb świadczy też wiele wzmianek w pismach innych autorów, mówi o nim tradycja liturgiczna i modlitewna Kościoła. Kult św. Pawła i jego obecności w literaturze monastycznej jest dość duża. Z biegiem wieków staje się to jeszcze bardziej widoczne, zwłaszcza w średniowieczu, czy w okresie nowożytnym. Funkcjonuje on w tradycji wschodniej, koptyjskiej, bo to z Egiptu postać Pawła Pustelnika się wywodzi.
Później dochodzi jeszcze kwestia relikwii, których wiek pokrywa się mniej więcej z czasem, kiedy Paweł żył. Jest też wiele śladów, właściwie świadectw cudów za przyczyną św. Pawła.
Ojciec Paulinów
- Od niego nasz sposób życia się zaczyna. Trzymamy się tej historyczności i tej postaci. Dla nas Paulinów św. Paweł Pustelnik jest ojcem, czyli tym, któremu przypisujemy w zakonie pierwszeństwo - podkreśla o. Grzegorz. To pierwszeństwo dotyczy pewnego porządku chronologicznego w kontekście charyzmatu życia paulińskiego. Nie jest Paweł z Teb prawnie założycielem zakonu, bo tym dla zakonu jest bł. Euzebiusz, jednak w tradycji zakonnej Paweł funkcjonował przez całe wieki, jako pierwowzór życia pustelniczego. Dziś, stał się zakon paulinów bardziej aktywnym, wspólnotowym, ale u jego podstaw jest życie pustelnicze, „Sam na sam z Bogiem”.
Pustynia – ojczyzna
Choć to lęk wygonił Pawła na pustynię, pozostał na niej. Co go przekonuje? Zostaje tam bo zasmakował wartości życia pustelniczego w samotności z Bogiem. W miarę upływu czasu, wiodąc pustelnicze życie, odkrył św. Paweł, że jest ono jego powołaniem. Pozostał więc w jaskini nawet wtedy, kiedy po dwóch latach prześladowania chrześcijan ustały.
Według zapisków św. Hieronima, które, jak podkreśla o. Prus trzeba czytać, jak ikonę, czyli pewne elementy trzeba odpowiednio interpretować. - Pustelnicze życie upływało Świętemu na modlitwie i medytacji. To, co było jego wygnaniem, stało się jego ojczyzną, domem. Poczuł się tam, jak u siebie. Takie sytuacje zdarzają się w życiu. Ktoś opuszcza swój dom z różnych powodów, np. zakłada rodzinę, wyprowadza się i z czasem w tym nowym domu, czuje się już jak u siebie. Podobnie domem staje się też klasztor, wspólnota zakonna. Paweł poczuł się na pustyni bezpiecznie i odkrył, że to jego dom – podkreśla o. Prus. -Stracił oczywiście stabilizacje finansową, możliwości rozwoju, może kariery i tak, jak śpiewamy w hymnach Pawełkowych „Ciebie w Tebach sława czeka, laury tam czekają Cię, a tu w puszczy zapomnienia rzeka…” . Mimo to, to właśnie tam odkrył Pustelnik wartości dla, których warto było porzucić to, co wcześniej wydawało się najcenniejsze. Pokazuje, że można je pozyskać w tej ciszy, głuszy, samotności – dodaje Paulin.
Kruk i palma
Paweł znalazł odosobnione miejsce, gdzie wśród skał rosła zielona palma, mająca jadalne owoce, a nieopodal było źródło czystej wody. Pan Bóg dał mu dodatkowy znak swojej przychylności, bo według opisu św. Hieronima, codziennie przylatywał do niego kruk, który w dziobie przynosił mu połowę bochenka chleba. Ubranie natomiast, robił sobie Święty sam – tkał je z liści palmowych.
- Nie napisał nic św. Hieronim, jak radził sobie św. Paweł z podstawowymi sprawami dnia codziennego. Odczytujemy to na podstawie używanych przez autora symboli dotyczących posiłków, czy ubrań. W dziele Hieronima można zauważyć też wiele symboliki biblijnej i symboli dostępnych w ówczesnej kulturze, które były charakterystyczne dla utworów ówczesnej epoki – mówi o. Prus
Pustelnik, czyli kto?
W skalnej grocie spędził Paweł ponad 90 lat. Kościół uznaje go za pierwszego pustelnika. Z czasem zyskał wielu naśladowców, znacznie przyczyniając się do rozwoju życia eremickiego i pustelniczego. - I dziś zdarzają się takie sytuacje, że ktoś żyje ponad sto lat. Tyle przeżył również św. Antoni, który odwiedził Pawła. To on przekazał informacje o życiu Pustelnika, które później spisał św. Hieronim. Święty Antoni był też tym, który pochował ciało Pierwszego Pustelnika. Legenda mówi, że pomogły mu w tym dwa, zaprzyjaźnione ze zmarłym lwy, które wykopały grób. Hieronim opisuje życie Pawła tak, jakby ten znalazł się w raju i żył, jak pierwsi ludzie - w pełnej harmonii ze stworzeniem. Wśród przyjaznych wobec siebie zwierząt, korzystając z obfitości dóbr, które dał im Stwórca. Wszystko to jest wyrazem miłości Boga do człowieka i wskazówką dla tych, którzy pragną poświęcić życie w służbie Bogu we wspólnocie zakonnej. Hieronim, opowiadając o życiu Pawła, rysuje obraz mnicha, jako człowieka zintegrowanego wewnętrznie i zewnętrznie - z tym, co go otacza, co daje Bóg – podkreśla ojciec Prus. – Człowieka, który nie czuje się zagrożony przez otaczający go świat. Hieronim daje czytelnikowi obraz św. Pawła, jako człowieka – pustelnika, który jest sam ale nie jest samotny, bo spędza czas z Panem Bogiem. W ładzie i harmonii. Dzięki odnotowaniu przybycia do niego św. Antoniego możemy też dostrzec, że Paweł z Teb, mimo świadomej izolacji od świata, jest wciąż nim zainteresowany. Nie wyobcował się całkowicie. Rozmawia ze swoim gościem, chce pozyskać od niego jak najwięcej wiadomości o tym co się w świecie dzieje. Te rozmowy są niezwykle ważne i świadczą o braterskiej miłości zakonników.
Ikonografia
Zakon św. Pawła Pierwszego Pustelnika powstał w XIII w. więc najstarsze i jednocześnie pierwsze przedstawienia tego świętego pochodzą, nie z początków powstania zakonu, a pojawiają się nieco później. Jak mówi o. Prus pierwsza ikonografia ukazuje się dopiero z okresu późnego średniowiecza, czyli XV - XVI wieku. Potem najwięcej ikonografii z Pawłem pojawia się w nowożytności.
– Powstała publikacja, na temat ikonografii św. Pawła. To książka o charakterze popularno – naukowym, autorstwa Dobrosławy Horzela, z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Dowiadujemy się z niej o wielu szczegółach m.in. o najstarszych przedstawieniach Pawła, sprzed okresu paulińskiego - z VIII wieku - z wysp Brytyjskich. Przedstawienia w sztuce paulińskiej Pierwszego Pustelnika znajdziemy w Portugalii, Italii, wszędzie tam, gdzie docierali Paulini czyli: w Chorwacji, na Węgrzech, w Polsce, czy Austrii. Znajdziemy Pawła z Teb też w jednym z najważniejszych dzieł w Hagiografii – zbiorze, który obejmuje żywoty świętych, legendy z nimi związane oraz opisy cudów. Mamy też Pawła na kolumnadzie Beriniego w Rzymie.
-Święty Paweł pojawia się w malarstwie, rzeźbiarstwie i złotnictwie. W postaci miniatur, druku w rękopisach. Na Jasnej Górze Pustelnik – z Teb jest pięknie ukazany na gotyckiej Monstrancji w kształcie kościoła. Gdzie po jednej stronie wygrawerowany jest św. Paweł Pustelnik a po drugiej stronie – św. Antoni Pustelnik. Monstrancja znajduje się w Skarbcu Jasnogórskim – przypomina historyk, o. Prus.
Cuda, relikwie, Pawełki
Udokumentowane cuda doznane za wstawiennictwem św. Pawła z Teb, są opisane przede wszystkim w rocznikach Paulińskich. - W pierwszym ich tomie, nasz kronikarz o. Andrzej Eggerer, Austriak, zamieścił szereg opisów cudów odnotowanych w XVII w. O wielu pięknych zdarzeniach pisał też na początku XVI w. o. Grzegorz Gyöngyösi, generał zakonu z Węgier. Ważne dla Paulinów dzieła, to m.in.: „Decalogus” - o św. Pawle Pierwszym Pustelniku. Tam też o cudach autor wspomina – mówi historyk, o. Prus.
O życiu i śmierci Patriarchy Zakonu Paulinów przypominają też relikwie Świętego, które Paulini uzyskali w XIV wieku. Za panowania Ludwika Węgierskiego, w XVI w. zostały sprowadzone z Wenecji do Budy - czyli dzisiejszego Budapesztu. Na początku spoczęły w klasztorze św. Wawrzyńca, który był głównym ośrodkiem życia paulińskiego w XV i XVI w. Tam, w specjalnej kaplicy znajdował się grób św. Pawła. Było to najważniejsze Sanktuarium św. Pawła. Przybywali tam wierni i wypraszali różne łaski. Charakterystycznym było, że bardzo wiele cudownych zdarzeń dotyczyło dzieci. Zrodziło to z czasem potrzebę, która przerodziła się w tradycję, przynoszenia, czy przyprowadzania dzieci na uroczystość św. Pawła podczas której udzielano im specjalnego błogosławieństwa. I do dziś zwyczaj ten jest kultywowany w zakonach św. Pawła Pustelnika na całym świecie.
Wezwania do św. Pawła
W paulińskiej tradycji, w codziennych zakonnych modlitwach, znajdują się wezwania do św. Pawła Pustelnika, które odmawiane są wieczorem, po nieszporach, jak litania do św. Pawła. Bardziej znane są jednak hymny, które opowiadają o życiu św. Pawła, powstałe na bazie „Żywota” św. Hieronima. Napisane są pięknym językiem. Dwadzieścia lat temu powstała również piękna pieśń: „Św. Pawle pustelniku Boży nasz orędowniku”. Stworzona - wówczas przez kleryka - Chorwata o. Marko. Muzykę do nich skomponował o. Marcin Ciechanowski. - Mamy też oficjum w liturgii godzin o świętym Pawle, zatwierdzone w mszale paulińskim, zatwierdzony formularz o św. Pawle i prefacje. Są również bardzo ważne teksty liturgiczne.
Ojciec Grzegorz Prus zauważa, że Paweł z Teb, uczy współczesnych, doceniania ciszy. - Ten aspekt pustelniczy, bycia z Bogiem sam na sam, pozwala nam odkrywać i dostrzegać głębie ciszy. W dzisiejszym świecie nie docenia się i nie szanuje jej. Cisza jest bardzo ważna w każdej formie i w życiu duchowym. Ważne jest, by nie ulec dyktaturze hałasu, zwłaszcza obecnie, kiedy wokół pełno jest dźwięków.
Anna Przewoźnik
