ONI ŻYJĄ! Niebo otwarte nad grobami
Nad prochem stanie Wybawca
Warto na moment przystanąć i postawić sobie pytanie, co nas na cmentarz sprowadziło. Może wydaje się nam, że kartka w kalendarzu, obyczaj, krewni albo niespokojne sumienie. Prawda jest jednak inna: dzisiaj przygarnął nas sam Bóg. W ten listopadowy dzień, gdy wszędzie pełno chryzantem, a nad mogiłami unosi się dym zniczy, zaprosił nas tutaj nie po to, by obarczyć nas przygnębieniem, lecz by na nowo złożyć przed nami świadectwo – świadectwo o sobie: „Jestem twoim Wybawcą”. Jego Syn, Jezus Chrystus, jest żywy i odniósł zwycięstwo. Nie chodzi o triumf zamknięty w odległej przeszłości, w Jerozolimie sprzed wieków. Chrystus żyje i zwycięża w tej właśnie chwili – w tym kościele, nad tymi grobami, nad każdym z nas.
Jedyne takie świadectwo
Prawdziwy obraz ziemskiego życia odsłania się dopiero z perspektywy nieba. Pewna rodzina przeżyła taką oto sytuację. Kilka dni po śmierci babci najmłodszy z wnuków zauważył na stole urzędowe pismo i ze zdziwieniem spytał, czy to babcine świadectwo z paskiem. Mama spokojnie wytłumaczyła, że to akt zgonu. Chłopiec jednak, z właściwą dzieciom powagą, drążył dalej: „To babcia miała akt zgonu z paskiem?”.
Ta scena wywołuje uśmiech, lecz warto się przy niej zatrzymać, bo dziecko wypowiedziało coś, czego dorośli zwykle wolą nie słyszeć. Całe nasze życie zmierza przecież właśnie do tego, by na końcu otrzymać akt zgonu z paskiem. Życie jest naprawdę udane tylko wtedy, gdy wieńczy je dobra śmierć. Znaczenie ma nie to, jak głośne było nasze istnienie, lecz to, z czym przekraczamy próg drugiej strony.
Gdy serce nie przyjmuje śmierci
Uroczystość Wszystkich Świętych i Dzień Zaduszny łączy wspólna myśl – pamięć o tych, którzy przeszli już na drugi brzeg, poza granicę śmierci. W tych dniach wyznajemy prawdę, że żywi i umarli są ze sobą solidarni. Istnieje Kościół walczący – na ziemi; Kościół triumfujący – w niebie; i Kościół cierpiący – w czyśćcu. Wszystkie trzy przypominają naczynia połączone: to, co zachodzi w jednym, przepływa do pozostałych.
Wiara chrześcijańska ma dziś dla nas bardzo czułe przesłanie: kto kocha tak mocno, że nie umie pogodzić się ze śmiercią ukochanych, ten ma rację. Co prawda ludzka miłość jest zbyt słaba, by przezwyciężyć śmierć. Istnieje jednak miłość od śmierci potężniejsza – miłość Boga. To ona nas ocali, osądzi, oczyści i zbawi na wieczność.
Czym więc jest czyściec? Tą częścią Kościoła, która pozostaje w stanie pokuty niedokończonej za ziemskiego życia. Trzeba podkreślić, że pokuta ta nie jest potrzebna Bogu, lecz nam – ludziom, na których ciążą skutki popełnionych grzechów. Tradycja mówi o czyśćcu jako o „Kościele cierpiącym”, ponieważ pokucie zawsze towarzyszy jakiś ból i jakieś zmaganie. Nie wolno jednak wyobrażać sobie fizycznych czy psychicznych tortur, które Bóg miałby komukolwiek zadawać. Mowa o cierpieniu serca, które pragnie kochać, a jeszcze nie potrafi; o szczęściu tuż obok, którego dłoń nie umie pochwycić. Każdy z nas zna ten ból.
Z czego wznosimy swój dom
W Pierwszym Liście do Koryntian (1 Kor 3,11-15) święty Paweł posługuje się obrazem budowli. Fundament jest tylko jeden – Chrystus – ale wznosi się na nim bardzo rozmaicie: jedni ze złota, srebra lub drogich kamieni, inni z drewna, siana i słomy. Jaka naprawdę jest konstrukcja naszego życia, pokaże ogień, który objawi się w dniu Bożego sądu. „Ten, którego dzieło wzniesione na fundamencie przetrwa, otrzyma zapłatę; ten zaś, którego dzieło spłonie, poniesie szkodę: sam wprawdzie ocaleje, lecz tak jakby przez ogień” (1 Kor 3,14-15).
Właśnie to sformułowanie – „ocaleje, lecz tak jakby przez ogień” – kryje w sobie intuicję czyśćca. Ratuje nas przyjęcie Wybawiciela, nasze podstawowe „tak” wypowiedziane Bogu. Bywa jednak, że ta decyzja leży przygnieciona stosem siana, słomy i drewna – mówiąc najprościej: badziewia. To badziewie nazywa się egoizm i musi zostać wypalone. Benedykt XVI pisał: „Spotkanie z Panem jest tą przemianą, ogniem, jaki przepala człowieka do owej czystej postaci, która może stać się naczyniem wiecznej radości”.
Widok przez okno
Ktoś zapyta, czym ostatecznie jest czyściec. Odpowiedź brzmi: tęsknotą. Stoję przy szybie okna i oglądam las, pola, drzewa w jesiennych barwach – tylko co mi z tego, skoro nie mogę ich dotknąć? Przede mną cudowne niebo, ale oddzielone szybą. Wtedy przychodzi cierpienie i myśl: „Boże, jakże byłem głupi, że zerkałem na boki, zamiast wpatrywać się w Ciebie, w niebo. Dotarłbym tam od razu, bez przesiadki.
Czyściec nie jest karą wymierzoną ze złośliwości. Jeśli wyrazić to naszym, ludzkim językiem – spotkaniem kochającego Boga z kimś, kto także Go kocha, choć jeszcze nie całym sobą. Dusze spotykają tam Boga nieporównanie głębiej, niż spotykali Go na ziemi najwięksi mistycy.
Czyściec jest rozdarciem: krótkotrwałą, a jednak bolesną rozłąką dwojga zakochanych. Te dusze już są błogosławione i otrzymały zaproszenie na niebiańską ucztę Baranka, mimo to nie mogą jeszcze zająć przygotowanych dla nich miejsc przy stole.
Szczęście i nieszczęście naraz
Piętnastowieczna mistyczka, Katarzyna z Genui, opisała dusze czyśćcowe słowami, które brzmią jak paradoks: są „szczęśliwe tak niewyobrażalnie, że tylko zbawieni w niebie są od nich szczęśliwsi. A zarazem tak niewyobrażalnie nieszczęśliwe, że tylko potępieni w piekle są od nich bardziej nieszczęśliwi”.
Nie zapominajmy, że po śmierci człowiek jest całkowicie bezradny. Ponieważ zaś w momencie śmierci nie jest jeszcze taki, jakim pragnie go widzieć Bóg, potrzebuje pewnego „podrasowania”. Jak zauważa ksiądz Grzegorz Strzelczyk, tam nie da się już pójść w dół – możliwy jest wyłącznie ruch ku górze. Czyściec to cierpienie, dzięki któremu dojrzewamy.
Bóg, który liczy na nasze „Zdrowaś Maryjo”
Tu pojawia się pytanie, które może wprawić nas w zakłopotanie. Czemu Bóg sprawia, że zbawienie jakiegoś wojennego bohatera zależy od mojego „Zdrowaś Maryjo”? Czemu obdarza zaufaniem tak zwyczajnych, szarych ludzi jak my? Jak to możliwe, że wieczne szczęście kogoś, kto już odszedł, ma zależeć od naszej modlitwy?
Niech odpowiedzią będzie inne pytanie: czemu Bóg uzależnił poczęcie nowego życia od zjednoczenia dwojga ludzi? Jeżeli samo zaistnienie człowieka zależy od tego, co uczynią inni, to dlaczego jego zbawienie nie miałoby od tego współzależeć? Bóg nam zaufał i stworzył nas w sieci ogromnych wzajemnych zależności. Przypominamy naczynia połączone.
Czyściec a Pismo Święte
Nierzadko pada zarzut: skąd katolicy wzięli czyściec, skoro tego słowa nie zawiera żadna z ksiąg Biblii? Kościół wsłuchał się w wypowiedzi samego Jezusa o tym, że grzechy mogą zostać odpuszczone także w przyszłym życiu, i dlatego wierzy, że ostateczne oczyszczenie może się dopełnić również po śmierci.
Ta modlitwa ma bardzo głębokie korzenie. Izraelici opłakiwali zmarłego Mojżesza przez trzydzieści dni. Za zmarłych modlili się apostołowie, a pierwsi chrześcijanie podczas Eucharystii polecali Bogu swoich zmarłych. Juda Machabeusz prosił lud o złożenie ofiary i wzywał do modlitwy za poległych, a lud błagał Pana, aby zmarli „zostali uwolnieni od grzechu” (2 Mch 12,45).
Katechizm Kościoła Katolickiego powołuje się na dokumenty Soboru Lyońskiego z 1274 roku, lecz teologowie pisali o czyśćcu na długo przed tym soborem. Święty Efrem Syryjczyk prosił braci, aby wspominali go „jeszcze po trzydziestu dniach” od jego odejścia. Z kolei święty Bernard z Clairvaux, święty Dominik, święta Faustyna, święty Proboszcz z Ars czy ojciec Pio przeżywali chwile, w których dusze czyśćcowe przychodziły do nich na ziemię z prośbą o modlitwę.
Troska o nagrobek, troska o człowieka
Wystarczy przejść alejkami naszych cmentarzy: wypielęgnowane pomniki, kwiaty, mnóstwo zniczy. Czy to coś bez znaczenia? Bynajmniej. A jednak – jeśli sparafrazować Jezusa – to wciąż jedynie dbałość o zewnętrzną stronę misy. Pan mówi stanowczo: „Zostawcie umarłym grzebanie umarłych” (por. Łk 9,60). Przesiadywanie na cmentarzu nie ma sensu, bo spoczywa tam tylko garstka rozpadających się atomów. Życie jest w innym miejscu. Zmarli nie są martwi. Trzeba to głośno powtarzać, wręcz wykrzyczeć: ONI ŻYJĄ. Obcowanie świętych jest rzeczywistością, a nie poetycką przenośnią.
Nie poprzestawać na czyśćcu
Często słyszymy powiedzenie: „Lepiej sto lat cierpieć na ziemi niż jeden dzień w czyśćcu”. Święty Augustyn wręcz się modlił: „Panie, w tym życiu mnie oczyszczaj i spraw, aby już nie było potrzeba ognia oczyszczającego”.
Nie brakuje jednak takich, którzy obojętnie wzruszają ramionami: „Czyściec? Na nic więcej mnie nie stać, wyżej nie sięgnę”. Takie myślenie jest z gruntu fałszywe. Czyściec służy oczyszczeniu tego, co jeszcze nie jest święte. Jak będzie wyglądał – nie wiemy; ojciec Kwiecień ostrzega, by nie wyobrażać sobie kotła z wrzątkiem. Jednego możemy być jednak pewni: to boli.
Dusze czyśćcowe same dla siebie nie mogą już uczynić absolutnie nic. W tym tkwi wielka tajemnica: mogą przyjąć dobro i błogosławieństwo od nas, którzy wciąż jeszcze chodzimy po ziemi – bo jesteśmy naczyniami połączonymi.
Szaty wybielone we Krwi
Dlatego przyjdźmy z pomocą naszym zmarłym. W siódmym rozdziale Apokalipsy czytamy, że w pierwszym szeregu nieba stoją ci, którzy „przychodzą z wielkiego ucisku i opłukali swe szaty, i w krwi Baranka je wybielili. Dlatego są przed tronem Boga i w Jego świątyni cześć Mu oddają we dnie i w nocy”.
Przybywają z wielkiego ucisku – poranieni, rozdarci – a jednak obmywają swoje szaty we krwi Baranka. Sądzę, że nasi zmarli bardzo się ucieszą, gdy zamówimy w ich intencji Mszę Świętą, podczas której wino przemieni się w Krew. Będzie to dla nich niczym orzeźwiający prysznic, w którym wypłuczą swoje szaty; te zaś staną się strojem weselnym i przepustką na wielką ucztę.
Po rozgrzeszeniu zostaje kara
Gdy klęczymy przy konfesjonale, zza kratki dochodzą słowa: „I ja odpuszczam tobie grzechy”. Co wtedy następuje? Nasza wina zostaje zgładzona i z tą świadomością w sercu odchodzimy od konfesjonału: wina jest zmazana. Co jednak z karą? Święty Paweł VI w Konstytucji Apostolskiej o odpustach „Indulgentiarum doctrina” przypominał: „Nawet wówczas, gdy wina została odpuszczona, pozostaje jeszcze kara za popełnione zło, którą grzesznik musi spłacić, aby w pełni się oczyścić”.
W tym miejscu otwiera się przestrzeń dla naszej miłości. Duszom czyśćcowym możemy pomóc – i to bardzo, bardzo konkretnie – przez odpusty. Odpust zupełny darowuje wszystkie kary doczesne, na które grzesznik zasłużył za grzechy, których wina została mu już odpuszczona. Odpust cząstkowy darowuje część tych kar.
Ratunek w naszych dłoniach
Kto pragnie włączyć się w tę akcję ratunkową, powinien przystąpić do spowiedzi, przyjąć Komunię Świętą i pomodlić się w intencjach Ojca Świętego – choćby odmawiając Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo. Ponadto musi być wolny od przywiązania do jakiegokolwiek grzechu, nawet powszedniego, a to – jak uczy życie – okazuje się najtrudniejsze. Kto takiej pełnej wolności nie ma, może uzyskać odpust cząstkowy, czyli darowanie jedynie pewnej części kary za grzechy. Jak dużej części? To pozostaje sprawą Najwyższego, więc zgadywanie nie ma sensu.
Początek listopada przynosi wielką duchową „promocję”: możemy zyskać odpust zupełny i w ten sposób uprosić dla naszych zmarłych bliskich darowanie wszystkich kar doczesnych. Od 1 do 8 listopada odpust zupełny za zmarłych można uzyskać, pobożnie nawiedzając cmentarz i modląc się za zmarłych. Z kolei 2 listopada, w Dzień Zaduszny, można go zyskać, nawiedzając kościół lub kaplicę i odmawiając tam Ojcze nasz oraz Wierzę w Boga. Należy przy tym wypełnić pozostałe warunki odpustu zupełnego, to znaczy być w stanie łaski uświęcającej i przyjąć Komunię Świętą. Kościół daje nam do ręki bardzo konkretne narzędzie – koło ratunkowe. Od nas jednak zależy, czy rzucimy je na fale tym, którzy toną w tęsknocie.
Księga zamknięta, niebo otwarte
Bóg gorąco pragnie, aby dzisiejszy dzień spędzony na cmentarzu stał się przełomem w naszym życiu, bo również dziś – także pośród mogił – to On nas prowadzi.
Święty Szczepan, ginąc pod gradem kamieni, wołał: „Widzę niebo otwarte”. Wracając dziś od grobów naszych bliskich, my także możemy to zawołać: dziś niebo stoi otworem! Pamiętamy pogrzeb świętego Jana Pawła II – wiatr zamknął Księgę spoczywającą na trumnie, lecz otworzył Niebo. Podobnie Pan zamknął naszym zmarłym księgę ziemskiego życia, a otwiera przed nimi całe Niebo.
Nie chodzi jedynie o wspomnienie, że Chrystus kiedyś powstał z martwych. Mamy pewność, że dziś przychodzi, aby dokonać tego samego w naszym życiu. Nasz Wybawca żyje i to do Niego należy ostatnie słowo nad naszym prochem.
